17–22 may, 2026 

Bakı, Azərbaycan

 

Mövzu: Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər və yaşayış məskənləri

 

WUF13 Haqqında

WUF13-ün əsas mövzusu olan “Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər və yaşayış məskənləri” beynəlxalq diqqəti qlobal mənzil böhranının həlli zərurətinə yönəldəcək və mənzili inklüziv, dinamik və dayanıqlı şəhər inkişafının aparıcı amili kimi önə çıxaracaq.

Bu gün dünyada təxminən 3 milyard insan müxtəlif formalarda mənzil çatışmazlığı ilə üzləşir, 1,1 milyarddan çoxu qeyri-rəsmi yaşayış məskənlərində və gecəqondularda yaşayır, 300 milyondan artıq insan isə evsizdir. İqlim risklərinin dərinləşdiyi və bərabərsizliklərin artdığı bir şəraitdə WUF13 yaşayış təminatının inklüzivliyin, ədalətin və dayanıqlığın təşviqində oynaya biləcəyi rolu araşdıracaq, inteqrasiyalı planlaşdırma, iqlimə uyğunlaşma, torpaq və mülkiyyət hüquqlarının təminatı, inklüziv idarəetmə və yerli təşəbbüslərə əsaslanan fəaliyyətlər də daxil olmaqla, yaşayış məkanlarını daha geniş şəhər sistemləri ilə əlaqələndirən praktik həll yollarını ön plana çıxaracaq.

Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasının orta mərhələsində keçirilən WUF13 qlobal müzakirələrin formalaşdırılmasında mühüm rol oynayacaq və onun həyata keçirilməsinə dair BMT Baş katibinin 2026-cı il hesabatına töhfə verəcək.

 

Bizim sayımız

58 000 Qeydiyyatdan keçmiş iştirakçı

176 Ölkə

 

WUF13 Dialoqları

Dialoqlar forum mövzusu üzrə siyasət və fəaliyyət gündəliyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayan yüksək səviyyəli tədbirlərdir. Bu platformalar qlobal liderləri, mütəxəssisləri və rəhbər şəxsləri bir araya gətirərək həll yollarının müzakirəsini, bilik və təcrübə mübadiləsini və iştirakçıların gələcək fəaliyyət istiqamətlərinin formalaşdırılmasına cəlb olunmasını təmin edir.

WUF13 çərçivəsində keçiriləcək altı dialoq mənzil məsələsinə müxtəlif aspektlərdən yanaşacaq: mənzilin insan hüququ kimi tanınması və təbliği; idarəetmənin müxtəlif səviyyələrində və qlobal gündəliklərdə siyasət və təcrübənin mərkəzinə yerləşdirilməsi; eləcə də hər kəs üçün adekvat və ədalətli mənzil təminatının daha inklüziv və dayanıqlı şəhərlərə doğru irəliləyiş üçün geniş imkanlar açması kimi istiqamətlər müzakirə olunacaq.

 

Yeni Şəhər Gündəliyi üzrə Nazirlər Görüşünün Sədrinin yekun çıxışı

 

Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun On Üçüncü Sessiyası (WUF13)

17 may 2026-cı il, Bakı, Azərbaycan Respublikası

 

Açılış

-Zati-aliləri, hörmətli nazirlər, üzv dövlətlərin nümayəndələri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sistemindən olan həmkarlar, yerli və regional hökumətlərin, vətəndaş cəmiyyətlərinin, akademik dairələrin üzvləri və digər tərəfdaşlar.

Sədr kimi, bugünkü Yeni Şəhər Gündəliyi üzrə Nazirlər Görüşü zamanı qaldırılan əsas məsələlərin xülasəsini təqdim etməkdən şərəf hissi duyuram.

İcazə verin, bugünkü müzakirələrə töhfə verən bütün nazirlərə, nümayəndə heyətlərinin rəhbərlərinə, panellərin iştirakçılarına və digər iştirakçılara təşəkkürümü bildirim.

Mən, həmçinin nümayəndə heyətləri ilə birgə Azərbaycan hökumətinə və xalqına səmimi qonaqpərvərliyinə və 176 ölkədən 57 mindən çox iştirakçını bir araya gətirən və bu günə qədər Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun ən böyük sessiyası olan WUF13 tədbirinin Bakıda uğurlu təşkilinə görə minnətdarlığımı bildirirəm.

Nazirlərin həm WUF13-ə hazırlıq prosesində təqdim olunan innovativ yanaşmaları, o cümlədən şəhərsalma ilə bağlı müzakirələrin əhəmiyyətini daha da artıran ilk Liderlərin Bəyanatları Seqmentini, həm də Azərbaycan və BMT-Məskunlaşma Proqramının Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun gələcək sessiyalarına ev sahibliyi etmək üçün operativ qaydalar üzərində əməkdaşlıq etmək niyyətini alqışladıqlarını da qeyd edirəm.

Biz, həmçinin adekvat mənzil təminatı və davamlı şəhərsalma üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq üçün bu vacib platformanın təşkil edilməsində Zati-aliləri Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən liderliyini, eləcə də BMT-nin Məskunlaşma Proqramının icraçı direktoru Anaklaudia Rossbaxın səylərini yüksək qiymətləndiririk.

Əsas ümumi mesaj

Bugünkü görüş çox mühüm bir vaxtda keçirildi. 2026-cı il Yeni Şəhər Gündəliyinin 20 illik icra dövrünün yarısının tamamlandığı mərhələdir. Kitoda qəbul edilməsindən 10 il sonra Yeni Şəhər Gündəliyi adekvat mənzil və inklüziv, təhlükəsiz, dayanıqlı və davamlı şəhərlər və insan məskənlərinin inkişafı üçün həlledici bir çərçivə olaraq qalır. Eyni zamanda, bugünkü müzakirələr onu deməyə əsas verir ki, ikinci onillik yalnız yenilənmiş ambisiyalarla deyil, sürətləndirilmiş icra, daha güclü tərəfdaşlıq və insanların həyatında aydın görünən irəliləyişlə müəyyən edilməlidir.

Gün ərzində ortaya çıxan əsas mesaj budur: mənzil sadəcə sığınacaq demək deyil. Bu, insan hüququ, ləyaqət və sosial inteqrasiya üçün təməl, fürsətlər üçün hərəkətverici qüvvə, iqlim dəyişikliyinə dayanıqlılıq və davamlı şəhər inkişafı üçün praktik bir həll yoludur. WUF13-ün “Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər və yaşayış məskənləri” mövzusunda əks olunduğu kimi, adekvat mənzil təminatı Yeni Şəhər Gündəliyinin insanların gündəlik həyatında tətbiqi üçün ən aydın və ən təxirəsalınmaz başlanğıc nöqtələrdən biridir.

Milli bəyanatlardan əsas məqamlar

Səhər sessiyası zamanı nazirlər və nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri icranın ilk onilliyi dövründəki milli təcrübələrini bölüşüblər.

Bir çox natiqlər milli inkişaf planları, mənzil siyasəti, ərazi planlaşdırılması qanunları, torpaqların idarə edilməsi siyasəti, inteqrasiya olunmuş ərazi çərçivə sənədləri, Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (DİM) ilə uyğunlaşdırılmış strategiyalar və milli hesabat prosesləri daxil olmaqla, davamlı şəhərsalma üçün milli siyasətin, hüquqi və planlaşdırma üzrə çərçivə sənədlərinin gücləndirilməsi sahəsində əldə edilmiş irəliləyişi vurğuladılar. Bəzi nümayəndə heyətləri, həmçinin genişmiqyaslı mənzil proqramları, əlverişli mənzil maliyyələşdirmə tədbirləri, infrastruktur investisiyaları, şəhərlərin bərpası, qeyri-rəsmi məskunlaşmaların təkmilləşdirilməsi, torpaq sahələrinin nizamlanması, iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşmış planlaşdırma, rəqəmsal alətlər və daha güclü yerli idarəetmə sistemləri barədə məlumat veriblər.

Eyni zamanda, milli bəyanatlarda mövcud olan çağırışların miqyası barədə də danışılıb. Natiqlər çıxışlarında planlaşdırma, infrastruktur, mənzil təchizatı və xidmət göstərilməsini qabaqlayan sürətli şəhərsalmadan bəhs ediblər. Mənzil əlçatanlığı və çatışmazlığı geniş yayılmış problem kimi qeyd edilib və onun azgəlirli ailələrə, ortagəlirli qruplara, gənclərə, ilk dəfə ev alanlara, qeyri-rəsmi işçilərə, miqrantlara, məcburi köçkün statuslu əhaliyə və həssas icmalara təsir etdiyi bildirilib. Bəzi bəyanatlarda gecəqonduların qalması, təhlükəsiz mülkiyyət, adekvat olmayan ilkin xidmətlər, iqlim və fəlakət riskləri, maliyyələşdirmə məhdudiyyətləri, məlumat boşluqları və qeyri-bərabər institusional potensial da vurğulanıb.

Yeni Şəhər Gündəliyinin üç transformativ öhdəliyi arasında xüsusi diqqət sosial inteqrasiya və yoxsulluğun aradan qaldırılması üçün davamlı şəhər inkişafına yönəldilib. Natiqlər mənzil təminatını yoxsulluğun azaldılması, inteqrasiya, sabitlik, ləyaqət və imkanlara çıxışla əlaqələndiriblər. Bir çoxları mənzil siyasətinin kənarda qalma riski ən çox olanlara, o cümlədən azgəlirli ailələrə, qadınlara, gənclərə, yaşlılara, əlilliyi olan şəxslərə, miqrantlara, qeyri-rəsmi işçilərə, məcburi köçkün əhaliyə, gecəqondu sakinlərinə, böhran və ya iqlim risklərinin təsirlərinə məruz qalan icmalara çatmalı olduğunu vurğulayıb. Evsizlik də davamlı diqqət tələb edən bir məsələ kimi qeyd olunub və bəzi nümayəndə heyətləri adekvat mənzilə çıxışı genişləndirmək üçün ölkə səviyyəsində həyata keçirilən səylər barədə fikirlərini bölüşüblər.

Ekoloji cəhətdən davamlı və dayanıqlı şəhər inkişafı da əsas mövzu olub. Bəzi nümayəndə heyətləri mənzil, şəhərsalma, iqlim dəyişmələri ilə mübarizə tədbirləri və davamlı inkişaf arasındakı sıx qarşılıqlı əlaqələri qeyd ediblər. Bu, xüsusilə mənzil sistemlərinin dəniz səviyyəsinin qalxmasına, ekstremal hava hadisələrinə və iqlim maliyyələşdirməsinə məhdud çıxışa getdikcə daha çox həssas olan İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətləri timsalında daha aydın görünür. Nazirlər, həmçinin təmiz havanın təkcə ətraf mühit məsələsi olmadığını, həm də ictimai sağlamlıq, həyat şəraitinin səviyyəsi və davamlı şəhərsalma məsələsi olduğunu vurğulayıblar.

Davamlı və inklüziv şəhər inkişafı və imkanlarına da digər iki öhdəlik qədər olmasa da, müəyyən diqqət yetirilib. Bəzi natiqlərə görə, mənzil iş yerlərinə, dolanışıq vasitələrinə, məhsuldarlığa, mobilliyə və yerli iqtisadi inkişafa çıxışa təsir edir. Bununla belə, mənzil təminatının iqtisadi rolu daha az diqqət çəkib və Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasının növbəti mərhələsində daha tam şəkildə həll edilməsi lazım ola bilər.

Milli bəyanatlarda mənzillə bağlı bir sıra mövzular da diqqət mərkəzində olub. Əlçatanlıq, dayanıqlılıq, qeyri-rəsmi məskunlaşmalar və iqlimlə mənzil arasında əlaqə ən çox qaldırılan məsələlər arasında yer alıb. Natiqlər mülkiyyət təhlükəsizliyini, əsas xidmətlərə çıxışı, ictimai və sosial mənzilləri və yaşayışa yararlılığı da vurğulayıblar. Məkan, əlçatanlıq və mədəni adekvatlıq da daxil olmaqla, adekvat mənzil təminatının digər aspektlərinə daha az toxunulub və bunların gələcəkdə aparılacaq müzakirələrin və icranın subyekti ola biləcəyi bildirilib.

Bir daha vurğulanıb ki, mənzil məsələsini təcrid olunmuş şəkildə həll etmək mümkün deyil. Natiqlər mənzili torpaq, infrastruktur, nəqliyyat, xidmətlər, iş yerləri, sosial müdafiə, ictimai məkanlar, iqlim tədbirləri və yerli iqtisadi inkişafla əlaqələndirən inteqrasiya olunmuş və məkan əsaslı yanaşmaların tətbiq olunmasına çağırıblar. Bəzi natiqlər, həmçinin ikinci dərəcəli şəhərlər, kiçik şəhərlər, şəhər-kənd arasında olan əlaqələr və balanslaşdırılmış ərazi inkişafı barədə danışıblar. Bu xüsusda natiqlər, həmçinin vurğulayıblar ki, davamlı və inklüziv şəhər inkişafında tarixi və mədəni irsinin qorunması nəzərə alınmalıdır.

Milli və regional şəhər forumları qabaqcıl təcrübələrin mübadiləsi, tərəfdaşlıqların gücləndirilməsi və müxtəlif kontekstlərə uyğunlaşdırıla və genişləndiriləbilən həll yollarının müəyyənləşdirilməsi üçün vacib platformalar kimi qiymətləndirilib. Natiqlər, həmçinin hökumət, akademik dairələr, vətəndaş cəmiyyətləri, qeyri-hökumət təşkilatları, icmalar və özəl sektor arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıblar.

Bəzi natiqlər müharibələrin, münaqişələrin və fəlakətlərin şəhərlərə, mənzil, infrastruktur və təməl xidmətlərə təsirini, eləcə də köçkünlük və humanitar çətinliklər barədə danışıblar. Nümayəndə heyətləri, həmçinin münaqişədənsonrakı dövrdə aparılan yenidənqurma və bərpa proseslərinin vacibliyinə toxunublar. Bu xüsusda onlar oxşar kontekstlərdə aktual ola biləcək nümunə kimi, münaqişədənsonrakı yenidənqurma sahəsində Azərbaycanın təcrübəsini alqışlayıblar və bu səylərdə Azərbaycanla həmrəyliklərini ifadə ediblər. Nazirlər, həmçinin WUF13-də Azərbaycanın BMT-nin Məskunlaşma Proqramı, Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı və Bakı İqlim və Sülh Fəaliyyəti Mərkəzi ilə birgə əməkdaşlıqla hazırladığı “Təhlükəsiz qayıdış üçün ağıllı, davamlı yaşayış məskənləri” təşəbbüsünün planlaşdırılan təqdimatını alqışlayıblar. WUF13-də davamlı bərpa üçün beynəlxalq səviyyədə tanınmış standartları müəyyən etməyi və həssas ölkələrin beynəlxalq inkişaf və iqlim maliyyələşdirməsinə daha geniş çıxışını asanlaşdırmağı hədəfləyən 4SRP təlimatlarını və meyarlarını hazırlamaq vəzifəsi daşıyan xüsusi bir işçi qrupunun yaradılmasının planlaşdırılmasına dəstək ifadə edilib.

Səmərəli icranın əsas hərəkətverici amilləri arasında idarəetmə, planlaşdırma və maliyyələşdirmə xüsusi vurğulanıb. Nümayəndə heyətləri daha yaxşı çoxsəviyyəli koordinasiya, səlahiyyətləndirilmiş yerli hökumətlər, daha güclü planlaşdırma sistemləri və daha proqnozlaşdırılabilən maliyyələşdirmənin tətbiq olunmasına çağırış ediblər. Layihənin hazırlanması, icrası və şəhər monitorinqinin dəstəklənməsi də daxil olmaqla, bacarıqların artırılması dəfələrlə vurğulanıb. Rəqəmsal texnologiyalar digər icra hərəkətverici qüvvələrinə nisbətən daha az qeyd edilib ki, bu da əlavə mübadilə, praktik tövsiyələr və bacarıqların inkişafının faydalı ola biləcəyi bir sahəni göstərir.

Milli bəyanatlarda növbəti onilliyin öhdəliklərdən daha genişmiqyaslı şəkildə icraya keçməli olduğu vurğulanıb. Bu, daha güclü maliyyə, daha güclü qurumlar və daha güclü tərəfdaşlıq tələb edəcəkdir. Bu, həmçinin milli öhdəlikləri insanların həyatında nəzərəçarpacaq irəliləyişlərə çevirməyə imkan verən praktik vasitələr, yerli potensial, məlumat sistemləri və hesabatlılıq mexanizmləri tələb edəcəkdir.

Üç panel müzakirədən əsas məqamlar

Günortadan sonrakı panellərdə bu müzakirələr Yeni Şəhər Gündəliyinin üç transformativ öhdəliyi prizmasından daha geniş təhlil edilib.

Sosial inteqrasiya üçün mənzil və yoxsulluğun aradan qaldırılması mövzusunda keçirilən birinci paneldə torpaq və mənzilin insan hüquqları və sosial və şəhər ədalətinin sütunları kimi qəbul edilməli olduğu vurğulanıb. Natiqlər bildiriblər ki, müzakirələr yalnız mənzillərin sayı ətrafında deyil, mənzilin keyfiyyəti, icmaların gücü və insanları iş, təhsil, xidmətlər və imkanlarla əlaqələndirən sosial infrastruktur məsələlərin həlli üçün aparılmalıdır.

Bu panel sessiyada mənzil, infrastruktur, yoxsulluğun azaldılması və dayanıqlılığı özündə ehtiva edən inteqrasiyaolunmuş yanaşmalar vasitəsilə qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrinin təkmilləşdirilməsinin zəruriliyi vurğulanıb. Natiqlər, həmçinin özəl investisiyaların mühüm rol oynadığını, lakin ictimai maraqlarla uyğunlaşdırılmalı və gentrifikasiyaya və ya əhalinin yerdəyişməsinə səbəb olmamalı olduğunu diqqətə çatdırıblar.

Şəhərlərin inkişafı üçün mənzil təminatı və hamı üçün imkanlar mövzusunda keçirilən ikinci panel sessiyada mənzil təminatı əsas iqtisadi və sosial infrastruktur kimi vurğulanıb. Natiqlər mənzil siyasətinin insan mərkəzli və tələbatyönümlü, iş yerləri, təhsil, səhiyyə, nəqliyyat, təhlükəsizlik, xidmətlər və yerli dolanışıqla əlaqəli olmalı olduğunu bildiriblər. Bu paneldə mənzil təminatının təcrid olunmuş layihələrdən miqyaslı, əlaqələndirilmiş şəhərmiqyaslı və ölkəmiqyaslı sistemlərə keçməli olduğu qeyd edilib.

İştirakçılar, həmçinin əlverişli torpaq sahələrinin təqdim olunmasının, inklüziv və çevik maliyyələşdirmə sistemlərinin gücləndirilməsinin, qeyri-rəsmi yaşayış yerlərinin iqtisadi rolunun tanınmasının zəruruliyini vurğulayıblar. Ən kasıb sakinləri nəzərə alan şəhər hər kəs üçün daha yaxşı şəhərdir.

Ekoloji cəhətdən davamlı və dayanıqlı şəhər inkişafı üçün mənzil məsələsinə həsr olunmuş üçüncü panel sessiyada iqlim böhranının həm də mənzil böhranı olduğu vurğulanıb. Natiqlər qeyd ediblər ki, qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrində yaşayan 1 milyarddan artıq insan ekstremal hava hadisələrinə çox məruz qalır və adətən əsas xidmətlərə çıxışdan məhrum olur. Bu panel sessiyada evlərin və infrastrukturun necə planlaşdırılması, tikilməsi, təkmilləşdirilməsi və yenidən qurulması ilə bağlı qərarların emissiyaları azalda, dayanıqlığı gücləndirə və eyni zamanda, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra biləcəyini diqqətə çatdırılıb.

İştirakçılar milli iqlim strategiyaları, Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələr, Milli Uyğunlaşma Planları və uzunmüddətli strategiyalar da daxil olmaqla, mənzil siyasəti ilə iqlim siyasəti arasında daha sıx uyğunlaşmaya çağırış ediblər. Onlar, həmçinin daha çox iqlim maliyyələşdirilməsinə, daha güclü yerli potensiala, daha yaxşı layihə hazırlığına, çoxsəviyyəli idarəetməyə və icmalar, yerli hökumətlər, inkişaf bankları, mənzil birlikləri və özəl sektorla tərəfdaşlığa ehtiyac olduğunu vurğulayıblar.

Növbəti onillik üçün prioritetlər

Gün ərzində aparılan müzakirələrdə Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasının qalan onilliyi üçün bir neçə prioritet ortaya çıxıb.

Birincisi, adekvat, əlverişli, təhlükəsiz və iqlim dəyişmələrinə davamlı mənzil təminatı, o cümlədən sosial mənzil, kirayə mənzil, ictimai mənzil təminatı, icmaəsaslı yanaşmalar, aşağı və ortagəlirli ailələrə dəstək vasitəsilə milli və yerli inkişaf strategiyalarının mərkəzində yerləşdirilməlidir.

İkincisi, öhdəliklər icra mexanizmləri ilə uyğunlaşdırılmalıdır. Bu, daha aydın hesabatlılıq, texniki dəstək, layihənin hazırlanması, məlumat sistemləri və ölçüləbilən izləmə tələb edir.

Üçüncüsü, əlverişli mənzil təminatı maliyyəsi, bələdiyyə maliyyəsi, iqlim və inkişaf maliyyəsi, güzəştli maliyyə, qarışıq maliyyələşdirmə, özəl sektor tərəfdaşlığı, həssas ölkələr və regionlar üçün proqnozlaşdırılabilən dəstək daxil olmaqla, şəhər maliyyələşdirilməsi gücləndirilməlidir.

Dördüncüsü, mənzil təminatı daha geniş şəhər və ərazi planlaşdırması ilə inteqrasiya olunmalı, bu, onu torpaq, infrastruktur, xidmətlər, mobillik, iş yerləri, ictimai məkanlar, sosial siyasət, iqlim dəyişikliyinə davamlılıq və yerli iqtisadi inkişafla əlaqələndirməlidir.

Beşincisi, şəhərlər və icmalar enerjiyə qənaət edən binalar, su və sanitariya, davamlı mobillik, təmiz enerji, daşqınların idarə olunması, sahilyanı ərazilərin dayanıqlılığı, fəlakət risklərinin azaldılması və risklərə əsaslanan köçürülmə daxil olmaqla, dayanıqlı, yaşıl və azkarbonlu infrastruktura daha çox investisiya qoyuluşuna ehtiyac duyurlar.

Altıncısı, yerli hökumətlərin daha güclü çoxsəviyyəli idarəetmə, bələdiyyə potensialı, maliyyə mərkəzsizləşdirilməsi, iştirakçı planlaşdırma, şəhər və regionların qərar qəbuletmədə daha aydın rolları vasitəsilə səlahiyyətləri artırılmalıdır.

Nəhayət, icra insanlara yönəlmiş və inklüziv olaraq qalmalı, xüsusilə qadınlara, gənclərə, yaşlılara, əlilliyi olan şəxslərə, miqrantlara, köçkün əhaliyə, qeyri-rəsmi işçilərə, aztəminatlı ailələrə, gecəqondu sakinlərinə, torpaqsız icmalara, böhran və ya iqlim risklərinə məruz qalan icmalara xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Yekun

Zati-aliləri, həmkarlar.

Bugünkü müzakirələr Yeni Şəhər Gündəliyinin yalnız aktual deyil, həm də zəruri olduğunu bir daha təsdiqlədi. İcranın ilk onilliyi mühüm təcrübələr, dərslər və tərəfdaşlıqlar yaratdı. İkinci onillik indi daha genişmiqyaslı şəkildə icra ilə müşayiət olunmalıdır.

Bu Nazirlər Görüşündən irəli gələn mesajlar WUF13, “Bakı Fəaliyyətə Çağırış” sənədi və 2026-cı il iyulun 16-17-də Nyu-Yorkda keçiriləcək Yeni Şəhər Gündəliyinin aralıq icmalı ilə bağlı Baş Assambleyanın Yüksək Səviyyəli Görüşünə hazırlıqlarda geniş müzakirələrə yol açacaq.

Sədr kimi, bugünkü iclasdan bu aralıq dövrdən yalnız nəticələri qiymətləndirmək üçün deyil, həm də siyasi öhdəlikləri yeniləmək, icranı gücləndirmək və davamlı şəhər inkişafının mərkəzinə adekvat mənzil təminatını yerləşdirmək üçün istifadə etmək məqsədilə açıq bir çağırış eşidirəm.

Gəlin, 2036-cı ilə qədər şəhərləri və yaşayış məskənlərini inklüziv, təhlükəsiz, dayanıqlı və davamlı etmək üçün birlikdə çalışmaq istiqamətində bu dinamikanı Bakıdan Nyu-Yorka aparaq və öhdəlikdən fəaliyyətə keçirək.

Çox sağ olun.

 

“Bakı Fəaliyyətə Çağırış” sənədi

 

Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasının (WUF13) fəaliyyətə yönəlmiş xarakterindən ilhamlanan “Bakı Fəaliyyətə Çağırış” sənədi kollektiv, birgə hazırlanmış, ədalətli və inklüziv bir prosesin nəticəsidir. Bu sənəd idarəetmənin müxtəlif sektorları və səviyyələri üzrə maraqlı tərəflərin, o cümlədən vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları, qadınlar, yaşlılar, uşaqlar və gənclər, yerli xalqlar, mütəxəssislər, akademik dairələr, tədqiqatçılar, yerli və regional hakimiyyət orqanları, əlilliyi olan şəxslər, parlament üzvləri, özəl sektor və mənzil təminatı dəyər zəncirində çalışan digər iştirakçıların müxtəlif töhfələrini özündə ehtiva edir.

Bu sənəd Ümumdünya Şəhərsalma Forumundan əvvəl hərtərəfli maraqlı tərəflərlə aparılan kompleks məsləhətləşmələrin ilkin prosesi boyunca aylarla davam edən fəaliyyətin nəticəsidir. Biz bu irəliləyişi alqışlayır və ona sevinirik, bunu davamlılığı və hesabatlılığı təmin etmək üçün müntəzəm çoxtərəfli iştirak mexanizmini əsas götürərək əvvəlki və sonrakı məsləhətləşmələrlə birlikdə WUF dövrü ərzində standart təcrübə kimi qəbul olunmasına çağırış edirik.

176 ölkədən 58 mindən çox iştirakçının qatıldığı və bu günə qədər keçirilən ən böyük WUF tədbirinə ev sahibliyi etdiyinə görə Azərbaycan Hökumətinə səmimi minnətdarlığımızı bildiririk. Tarixdə ilk dəfə olaraq, ev sahibi ölkənin təşəbbüsü ilə 27 dövlət və hökumət başçısı, yüzdən çox nazir, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Baş katibinin müavini və yüksəksəviyyəli bir neçə rəsmi şəxs Liderlər Sammitində iştirak edib. WUF13-ün yeniliklərinə Bakı Şəhərsalma Mükafatı, Biznes və İnnovasiya Mərkəzi, WUF Akademiyası kampusu və Təcrübə Mərkəzi daxildir.

PREAMBULA

Qlobal mənzil böhranı kritik həddə çatır. Bu böhran təsadüfi deyil, dərin struktur, sistem və idarəetmə uğursuzluqlarının nəticəsidir. Bu, polikrizis mülkiyyətdən məhrumetmə, müstəmləkəçilik, irqçilik, bərabərsizlik və digər tarixi, cari kontekstlərlə əlaqəli mürəkkəb, bir-biri ilə əlaqəli amillərdən qaynaqlanır.

Dünyada təxminən 3,4 milyard insan adekvat mənzil təminatından məhrumdur.

Ev, sadəcə, dörd divardan ibarət bir bina deyil. Bu, ləyaqət, kimlik və ən əsası isə təhlükəsiz gələcək üçün bir təməldir. Bu, ictimai məkanlar, məktəblər, səhiyyə müəssisələri və s. kimi digər ictimai obyektlərin və xidmətlərlə əlaqəli bir sistemin əsas elementidir. Buna görə də mənzil sosial və ekoloji funksiyasına görə qəbul edilməli və şəhər hüququ, sosial müdafiə və iqtisadi artım üçün daha geniş bir vizyona inteqrasiya olunmuş inkişaf gündəliyinin mərkəzində duran insan hüququ kimi prioritetləşdirilməlidir.

● Bütün dünyada mənzillərin maliyyələşdirilməsi və əmtəələşdirilməsi şəhər bərabərsizliyini və yoxsulluğu dərinləşdirir. Evlər əlçatmaz olur, bu da gentrifikasiya və məkan bərabərsizliyini, evsizliyi artıran qısamüddətli kirayələrin çoxalması ilə daha da çətinləşir;

● Zəif torpaq idarəetməsi və planlaşdırma sistemləri məkan seqreqasiyası, infrastruktur bərabərsizliyi və genişlənmədən qaynaqlanan bir çox şəhər və mənzil problemlərinin mərkəzində dayanır ki, bu da tez-tez bazar spekulyasiyasına və insanların yaşayış yerlərini dəyişməsinə səbəb olur;

● Qlobal və milli öhdəliklərə baxmayaraq, mənzil üçün dövlət maliyyəsi azalır və ənənəvi maliyyə parçalanmış, qısamüddətli və mənzil tikintisinin planlaşdırıldığı, xidmət göstərildiyi, təkmilləşdirildiyi, tikildiyi və idarə edildiyi ərazilərlə zəif əlaqəli olaraq qalır;

● Yerli və regional hökumətlər şəhər transformasiyasının ön sıralarında dayanır, çox vaxt şəhər və mənzil böhranını həll etmək üçün mandata, imkana, yaxud resurslara malik olmurlar;

● Münaqişə, müharibə və urbisid məktəblər, xəstəxanalar, ictimai obyektlər, evlər kimi mülki infrastruktur sahələrinə birbaşa təsir göstərir və insanların tez-tez qaçqın, yaxud məcburi köçkün kimi evsiz qalmasına səbəb olur;

● Şəhər mərkəzləri, meqapolislər və ikinci dərəcəli şəhərlər demoqrafik baxımdan sürətlə dəyişir. Onların əksəriyyəti əlilliyi olan şəxsləri, gəncləri, uşaqları, qadınları, yerli xalqları və yaşlıları dəstəkləyən, onlara qayğı göstərən nəsillərarası mənzil sistemlərinə olan tələbatı ödəmək üçün mübarizə aparır;

● Dünyada məcburi köçürülmələr artaraq birbaşa köçürülməyə və mənzil böhranının daha da ağırlaşmasına səbəb olur. Bir evin sökülməsini görmək yalnız şəxsi əşyaların itirilməsi deyil, həm də uzunmüddətli zehni, emosional və fiziki travma deməkdir;

● Dünyada şəhərlər güclü daşqınlar, şəhərin istilik dalğası və pis hava keyfiyyəti daxil olmaqla iqlim dəyişmələrinin təsirinə məruz qalır. Qeyri-adekvat mənzil şəraitində yaşayan ailələr dəyişən iqlimin qeyri-mütənasib təsirləri ilə üzləşirlər;

● Tarixən qadınlar qayğı yükünü daşıyıblar və bu gün də mənzil, əmlak mülkiyyəti, məşğulluq, əsas xidmətlər, mobillik və digər məsələlərlə bağlı struktur maneələrlə üzləşirlər;

● İqtisadi böhran və buna səbəb olan digər amillər ailələri və fərdləri misli görünməmiş sürətlə evsiz qoyur. Bir çox şəhərlərdə evsizliyə görə cinayət məsuliyyətinə cəlb etməyi seçirlər, ancaq bu problemin həll yolları və alternativ yollarla bağlı təkliflər azdır;

● Dünyada mənzil təminatı su və sanitariya, elektrik enerjisi, bağlantı, ictimai xidmətlər, təhsil, səhiyyə və təmiz hava kimi daha geniş iqtisadi və infrastruktur sistemlərinə lazımi səviyyədə inteqrasiya olunmur. İnfrastrukturun və təməl xidmətlərin əlaqələndirilməməsi, texniki xidmət göstərilməməsi və maliyyələşdirilməməsi mənzil çatışmazlığının təsirlərini daha da kəskinləşdirir;

● Beton kimi tikinti və inşaat materiallarından, aşağıkarbonlu alternativlərdən, ənənəvi və yerli tikinti üsullarından istifadə qlobal istixana qazı tullantılarının təxminən üçdəbirini təşkil edir;

● Qeyri-adekvat peşəkar potensial, məlumatlar və faktlar çox vaxt zəif qərarqəbuletmə prosesinə səbəb olur, istismarçı təcrübələri və korrupsiyanı təşviq edir.

Bu ortaq xüsusiyyətlərə baxmayaraq, hər bir məhəllə, şəhər, ölkə, region və qitə fərqlidir. Bu böhranın həqiqi mahiyyətini anlamaq üçün yerli və milli konteksti öyrənmək vacibdir.

Bu qlobal çağırışın miqyası qətiyyətli, razılaşdırılmış və təxirəsalınmaz cavab tədbirləri tələb edir. Bu Fəaliyyətə Çağırışın mərkəzində mənzil məsələlərinin yenidən prioritetləşdirilməsi, inteqrasiya olunmuş mənzil siyasətlərinin idarə edilməsi, mütəşəkkil çoxtərəfli fəaliyyət, uzunmüddətli maliyyələşdirmə, təkmilləşdirilmiş icra potensialı, çoxsəviyyəli idarəetmə, davamlı dövlət investisiyası və ölçüləbilən hesabatlılıq mexanizmləri ilə dəstəklənməsi tələb olunur.

DİAQNOZDAN FƏALİYYƏTƏ KEÇİD

Biz beynəlxalq səviyyədə tanınan insan hüququ kimi Adekvat Mənzil Təminatının qəbul edilməsindən tutmuş Yaşayış Mühiti Proseslərinə, 2030-cu il Gündəliyinə və Gələcək Paktına qədər mənzil məsələlərində çoxtərəfli fəaliyyətə gətirib çıxaran davamlı öhdəlikləri yüksək qiymətləndiririk. Yeni Şəhər Gündəliyinin 10-cu ildönümünü qeyd etdiyimiz bir ildə üzv dövlətləri qlobal mənzil böhranının daha səmərəli həlli üçün icranı sürətləndirməyə və BMT-nin Məskunlaşma Proqramının tərəfdaşlıq və koordinasiya kimi hərəkətverici funksiyasını gücləndirməyə çağırırıq.

BMT-nin Məskunlaşma Proqramının 2026-2029-cu illərdə Strateji Planı hamı üçün adekvat mənzil üzrə Hökumətlərarası Açıq Tərkibli Ekspert İşçi Qrupu vasitəsilə mənzil məsələlərində fəaliyyətin sürətləndirilməsi məqsədilə bir proqram təqdim edir. Üzv dövlətlər və maraqlı tərəflər işçi qrupunda fəal iştiraka, ekspertlərin və mütəxəssislərin namizədliyini irəli sürməyə və az təmsil olunan qrupların daxil edilməsini təmin etməklə inklüziv iştirakın təşviqinə çağırılırlar.

Növbəti onilliyi və sonrakı beş WUF sessiyasını (2026-2036) Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasını sürətləndirmək və Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (DİM) üzrə nəzərəçarpacaq irəliləyişə nail olmaq üçün Fəaliyyət onilliyi kimi təqdim etmək baxımından gözəl bir fürsət yaranır. WUF-un nəticələri izləniləbilən öhdəlikləri əhatə etməli, uğurlu proqramları və layihələri sənədləşdirməli, 2030-cu ildən sonrakı gündəliyin hazırlanmasında nəzərə alınmaq üçün icra yollarını paylaşmalıdır.

Regional və milli proseslər mənzil gündəliyində güclü siyasi dinamika yaratmağa kömək edir. Yeni Şəhər Gündəliyinin Nazirlər İclasının xülasəsi, İkinci Afrika Şəhər Forumunun Nayrobi Bəyannaməsi (aprel 2026) və s. adekvat, əlverişli, inklüziv və iqlimədayanıqlı mənzil məsələlərində iddialı prioritetləri müəyyənləşdirir. Bu sənəd, həmçinin Cənub-Cənub və Şimal-Cənub əməkdaşlığının öyrənilməsinin və əməkdaşlığın yeni formalarının mümkünlüyünü təqdim edir.

Bu fəaliyyətə çağırışlar üç sahəyə bölünür: mənzil böhranının əsas hüquqlarını və hərəkətverici amilləri qəbul etmək, onun birbaşa təzahürlərinə qarşı tədbirlər görmək və hər kəsə ədalətli, inklüziv, dayanıqlı və davamlı gələcək üçün mənzil sistemlərini dəyişdirmək.

ƏSAS HÜQUQLARIN VƏ HƏRƏKƏTVERİCİ AMİLLƏRİN QƏBUL EDİLMƏSİ

1. İnsan hüquqlarını qoruyun, onlara hörmət edin və onları təmin edin!

Müxtəlif kontekstlərdə mənzil hüquq kimi deyil, əmtəə kimi qəbul olunmağa davam edir, evlərin sökülməsi, münaqişələr və köçürülmələr ləyaqətə, təhlükəsizliyə və yaşayış təsərrüfatlarına xələl gətirir. Biz məcburi köçürülmələrə qarşı təminat, daha güclü mülkiyyət, kirayəçilərin müdafiəsi və ədalətə çıxış daxil olmaqla, mənzil məsələsində insan hüquqları yanaşmasının tam şəkildə qəbuluna və tətbiqinə çağırırıq. Beynəlxalq təşkilatların dəstəyi ilə milli və yerli hökumətlər bunları mənzilin sosial, ekoloji funksiyasını tanıyan və qoruyan hüquqi, siyasi, torpaqdan istifadənin planlaşdırılması və institusional çərçivə sənədlərinə daxil etməlidirlər. Biz regional, milli və yerli mənzil sistemləri daxilində icma tərəfindən idarə olunan və iştirakçı yanaşmaların institusionallaşdırılmasına çağırış edirik.

2. Evlərimizi qoruyun!

Ailələr, fərdlər və məcburi köçkünlər tez-tez qeyri-sabit və ya keyfiyyətsiz mənzillərdə yaşamağa məcbur edilir ki, bu da onları yenidən yaşayış yerini dəyişməyə, qeyri-sabitliyə və təcrid olunmağa məruz qoyur. Biz humanitar yardımı, bərpa və uzunmüddətli inkişafı əlaqələndirən, həssas və münaqişədənsonrakı şəraitdə iqlim dəyişmələrinə dayanıqlı və insanlara yönəlmiş şəhər bərpasını təşviq edən, onların inkişafa və iqlim maliyyəsinə çıxışını asanlaşdıran inteqrasiya olunmuş mənzil yanaşmalarının tətbiqinə çağırırıq. Milli və yerli hökumətlər, humanitar və inkişaf məsələləri ilə məşğul olanlar, beynəlxalq qurumlar mənzil və vacib mülki infrastrukturu qorumalı, köçkünlüyə və dağıntılara qarşı qorunma tədbirlərini gücləndirməli, bu qorunmaların səmərəli şəkildə həyata keçirilməsini təmin edən mexanizmləri dəstəkləməlidirlər. Ev sahibi Azərbaycan Hökuməti də daxil olmaqla, münaqişədənsonrakı yenidənqurma üçün əhəmiyyətli qlobal presedentlər mövcuddur. Yenidənqurma və bərpa səylərinə, nəticədə məcburi köçkünlərin evlərinə qayıtmasını prioritetləşdirmək üçün əlaqələndirilmiş yanaşmaya çağırırıq. “Sərbəst və Əvvəlcədən Məlumatlandırılmış Razılıq” prinsipi bütün Milli Hökumətlər tərəfindən təmin edilməlidir.

3. Müxtəlifliyimizi qəbul edin!

Mənzil sistemləri yerli xüsusiyyətləri, torpağa və mənzilə çıxışı formalaşdıran, bir çoxları üçün təcrid olunmanı və qeyri-bərabər nəticələri gücləndirən cins, etnik mənsubiyyət, mədəniyyət, yaş, əlillik, hüquqi status və vətəndaşlıq kimi müxtəlif reallıqları nəzərə almamağa davam edir. Biz insanları siyasətin və icranın mərkəzinə yerləşdirən, müxtəlif qrupları həmmüəlliflər kimi tanıyan mənzil məsələsində nəsillərarası və çoxplanlı yanaşmaların tətbiq olunmasına çağırırıq. Vətəndaş cəmiyyəti və yerli hərəkatlar hökumət, özəl sektor və mütəxəssislərlə birlikdə mənzil siyasətində müxtəlifliyi tətbiq etməli və qorumalıdırlar.

4. Evlərimizi iqlim dəyişmələrinə dayanıqlı edin!

İqlim dəyişmələrinin təsirləri mənzil təhlükəsizliyini və yaşayış yerlərinin dəyişmələrini sürətləndirir, məhəllələr, şəhərlər və bölgələrdə onsuz da sosial, iqtisadi və ekoloji qeyri-sabitliklə üzləşən icmalara qeyri-mütənasib şəkildə təsir göstərir. Tez-tez təkrarlanan daşqınlar, quraqlıqlar, biomüxtəlifliyin itirilməsi, çirklənmə, kəskin istilər və pisləşən hava keyfiyyəti ictimai sağlamlığa, ekosistemlərə, dolanışıq vasitələrinə, yaşayış üçün rahatlığa və ümumi həyat keyfiyyətinə dağıdıcı təsir göstərir. Biz iqlim ədalətinə sadiq olan və ekoloji cəhətdən şüurlu urbanizasiya və planlaşdırma ilə dəstəklənən təbiətə əsaslanan, icma tərəfindən idarə olunan və yerli həllər vasitəsilə iqlim dəyişmələrinə müqaviməti möhkəmləndirən, biomüxtəlifliyi qoruyan və zərərli təsirləri azaldan mənzil sistemləri yaratmağa çağırış edirik. Biz dayanıqlı infrastruktur, bərpaolunan enerji, təməl xidmətlər, fəlakətlərə hazırlıq və onların qarşısının alınması, dolanışıq imkanları və sosial şəbəkələr istiqamətində makromilli və yerli hökumət fəaliyyətləri ilə yanaşı, insanlar tərəfindən idarə olunan yerli və ənənəvi təcrübələri gücləndirməyə çağırırıq.

BİRBAŞA TƏZAHÜRLƏRƏ QARŞI TƏDBİRLƏR

5. Ev inteqrasiyanın katalizatoru kimi!

Mənzillər çox vaxt infrastrukturdan, əsas xidmətlərdən və iqtisadi imkanlardan təcrid olunmuş şəkildə yerləşir, şəhərlərin plansız genişlənməsi, məkan üzrə ayrı-seçkilik və zəif əlaqələndirilmiş torpaq istifadəsi planlaşdırılması isə aşağıgəlirli ailələri iş yerlərindən, xidmətlərdən və imkanlardan uzaq olan kənar və təcrid edilmiş ərazilərə sıxışdırır. Biz mənzilləri nəqliyyat, xidmətlər, dolanışıq imkanları, təbii və mədəni irslə əlaqələndirən inteqrasiya olunmuş və iştirakçılığa əsaslanan, gender yanaşmasını nəzərə alan məkan planlaşdırılması yanaşmasına çağırırıq. Eyni zamanda, qarışıq, inklüziv və lazımi xidmətlərlə təmin edilmiş nəsillərarası məhəllələrin təşviqi vacibdir. Biz peşəkarları, akademik dairələri, tədqiqat institutlarını hökumət və vətəndaş cəmiyyəti ilə birlikdə mənzil, iqtisadi imkanları, nəqliyyatı əhatə edən inteqrasiya olunmuş şəhərsalma və məqsədyönlü subsidiyalar üzrə ortaq baxış formalaşdırmağa çağırırıq.

6. Mənzillərin hər kəs üçün əlçatan olmasını təmin edin!

Torpaq qiymətlərinin artması, əmlak spekulyasiyası, qısamüddətli icarələr, qeyri-sabit əmək bazarları, məhdud mənzil təklifi və maliyyəyə qeyri-bərabər çıxış səbəbindən mənzil getdikcə daha əlçatmaz olur, bu isə bir çox ailələri evsizlik və qeyri-qənaətbəxş yaşayış şəraitinə məcbur edir. Biz əlçatanlığın artırılması üçün davamlı tədbirlərə çağırırıq; bunlara kirayə və sosial mənzillərə çıxışın genişləndirilməsi, inklüziv zonalaşdırmanın təşviqi, subsidiyaların və xərclərin azaldılması strategiyalarının gücləndirilməsi, spekulyativ təcrübələrin tənzimlənməsi, əmlak vergisi sistemlərinin və müxtəlif gəlir qrupları üçün maliyyəyə çıxış imkanlarının təkmilləşdirilməsi daxildir. Biz parlament üzvlərini və milli hökumətləri əlçatanlığı qoruyan qanunvericilik tədbirləri qəbul etməyə, eyni zamanda, dövlət mənzil proqramları, İnkişaf Maliyyə İnstitutları (DFI), özəl sektor və fərdi tikinti təşəbbüsləri vasitəsilə mənzil təminatını artırmağa çağırırıq.

7. Ayrı-seçkilik olmadan mənzil təmin edin!

Məhəllələr yalnız fiziki quruluş və yerləşmədən ibarət deyil, onlar qayğı, sosial əlaqə, mədəniyyət, təhlükəsizlik və kollektiv həyat məkanlarıdır ki, insan potensialının, rifahın və icma mənsubiyyətinin inkişafına imkan yaradır. Biz genderi, müxtəlifliyi və cinsi oriyentasiyanı nəzərə alan, genderəsaslı zorakılığın aradan qaldırılması, ictimai və ortaq məkanların gücləndirilməsi, universal və inklüziv mənzil dizaynının təşviqi vasitəsilə əlçatanlığı, yaxınlığı, təhlükəsizliyi, rifahı və sosial inklüzivliyi dəstəkləyən mənzil yanaşmalarına çağırırıq. Biz hökumətləri, peşəkar qurumları və vətəndaş cəmiyyətini sosial həmrəyliyi gücləndirən, ayrı-seçkiliyi azaldan, təhlükəsizliyi, sağlamlığı və ləyaqəti yaxşılaşdıran inklüziv və müxtəlif təyinatlı məhəllələrin formalaşdırılması üçün aydın qaydalar hazırlamağa çağırırıq.

8. Məcburi köçürmələri dayandırın!

Məcburi köçürmələr və yerdəyişmələr beynəlxalq səviyyədə tanınmış insan hüquqlarının kobud şəkildə pozulması hesab olunur, mənzil təhlükəsizliyini azaldır, dolanışıq vasitələrini məhv edir, iqlim böhranını dərinləşdirir, insan ləyaqətini sarsıdır və icma sistemlərini zəiflədir, çox vaxt isə adekvat təminatlar və alternativlər olmadan həyata keçirilir. Biz məcburi köçürmələrə və yerdəyişmələrə qarşı daha güclü müdafiə mexanizmlərinin yaradılmasına çağırırıq. Bunlara hüquqi təminatlar, monitorinq mexanizmləri və yaşayış hüququnun təhlükəsizliyini təmin edən qabaqlayıcı yanaşmalar daxildir. Eyni zamanda, yerində yenidənqurma, icmaəsaslı yanaşmalar, eləcə də köçürmənin qaçılmaz olduğu hallarda adekvat kompensasiya və alternativlərin təmin edilməsi prioritet olmalıdır. Parlament komitələri, hökumət qurumları, insan hüquqları institutları və BMT agentliklərinin dəstəklədiyi beynəlxalq təşkilatlar məcburi köçürmələrin və yerdəyişmələrin qlobal miqyasda monitorinqi, xəritələndirilməsi və aradan qaldırılması üçün hesabatlılığı gücləndirməli və daimi çoxtərəfli mexanizmlər yaratmalıdırlar.

MƏNZİL SİSTEMLƏRİNİN TRANSFORMASİYASI

9. Mənzil yanaşmalarını şaxələndirin!

Milyonlarla insan artıq özünün tikdiyi, mərhələli və qeyri-formal mənzil sistemləri vasitəsilə şəhərlərin formalaşmasına töhfə verir, lakin bu reallıqlar hələ də siyasətdən və hüquqi tanınmadan kənarda qalır. Biz mərhələli mənzil tikintisini, şəhər miqyasında qeyri-formal yaşayış məntəqələrinin yaxşılaşdırılmasını, leqallaşdırmanı, kirayə və sosial mənzilləri, kooperativləri, icma torpaq fondlarını, inklüziv mənzil layihələrini və icmaəsaslı yaşayış təşəbbüslərini əhatə edən müxtəlif və yerli şəraitə əsaslanan yanaşmaya çağırırıq. Biz milli və yerli hökumətlər, vətəndaş cəmiyyətləri, mənzil təminatçıları və operatorları, özəl sektorun maliyyə institutları və bankları arasında daha güclü əməkdaşlığı təşviq edirik. Bu əməkdaşlıq dövlət, özəl, icma, mikro və qarışıq maliyyə alətlərinin kombinasiyası vasitəsilə tələbatyönümlü proqramların innovativ şəkildə təşviqinə xidmət etməlidir.

10. Mənzillər üçün torpaq təmin edin!

Artan urbanizasiya, maliyyələşmənin genişlənməsi və zəif torpaq idarəetmə sistemləri torpaq qiymətlərinin yüksəlməsinə, əmlak spekulyasiyasına, məkan bərabərsizliyinə və yaşayış hüququnun qeyri-sabitliyinə səbəb olur. Biz torpaq bazarlarının uyğun şəkildə tənzimlənməsi, spekulyasiyanın qarşısının alınması, əmlak vergisi, inklüziv mənzil siyasəti, inkişaf ödənişləri və torpaq dəyərinin ədalətli bölüşdürülməsi vasitəsilə torpaq sistemləri üzərində daha güclü dövlət və yerli nəzarətə çağırırıq ki, bu da xidmətlərlə təmin olunmuş və riskləri azaldılmış torpağa bərabər çıxışı təmin etsin. Biz parlamentləri və milli qurumları torpaq idarəçiliyinin yerli hakimiyyət orqanlarına həvalə edilməsinə çağırırıq. Yerli hökumətlər, torpaq institutları, icmalar və inkişaf tərəfdaşları inklüziv və hesabatlı torpaq idarəetmə sistemlərini inkişaf etdirməklə yanaşı, torpaqdan istifadə hüquqlarını və müdafiə mexanizmlərini gücləndirməlidirlər.

11. Maliyyəni ehtiyac olan yerlərə yönəldin!

Mənzil maliyyələşdirmə sistemləri hələ də parçalanmış, əlaqələndirilməmiş və əlçatmaz olaraq qalır, dövlət investisiyaları məhduddur, kreditlərə çıxış qeyri-bərabərdir və mövcud mexanizmlər aşağıgəlirli ailələrə və icmalara çatmır. Biz inklüzivliyi və genişmiqyaslı tətbiqi prioritetləşdirən mənzil maliyyələşdirmə zəncirinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə çağırırıq. Bu məqsədlə fiskal muxtariyyət və gəlir formalaşdırma strategiyalarına xüsusi diqqət yetirməklə bələdiyyə maliyyəsinin gücləndirilməsi vacibdir. Biz inkişaf banklarını və özəl sektoru kreditlərə çıxışı prioritetləşdirməyə, ərazi xüsusiyyətlərinə uyğun, uzunmüddətli və proqnozlaşdırılabilən maliyyələşdirmə mexanizmləri yaratmağa çağırırıq ki, bu imkanlar xüsusilə ən çox ehtiyacı olan insanlar üçün əlçatan olsun.

Biz özəl sektoru milli və yerli hökumətlərlə, mərkəzi banklarla, maliyyə institutları və təşkilatlanmış icma yığım sistemləri ilə əməkdaşlığa çağırırıq ki, risklərin hesablanması və idarə olunması, məqsədyönlü subsidiyaların tətbiqi, kreditlərə çıxışın genişləndirilməsi və qarışıq maliyyələşdirmə sahəsində yeni yanaşmalar formalaşdırılsın. Biz parlament üzvlərini və milli maliyyə qurumlarını dövlət subsidiyalarını şaxələndirməyə, bununla da özəl və icmaəsaslı yığım sistemlərini də əhatə edən müxtəlif mənzil yanaşmalarını dəstəkləməyə çağırırıq.

12. Çoxsektorlu və çoxtərəfli yanaşmanı təşviq edin!

Parçalanmış planlaşdırma sistemləri mənzili torpaq, infrastruktur, nəqliyyat, dolanışıq vasitələri və əsas xidmətlərdən ayıraraq sosial təcridi, məkan bərabərsizliyini və qeyri-səmərəli şəhər inkişafını daha da gücləndirir. Biz mənzilin daha geniş ərazi və şəhər inkişaf çərçivələrinə inteqrasiya olunduğu, eyni zamanda, bərabərliyi, inklüzivliyi, məkan ədalətini və şəhər hüququnu təşviq edən inteqrasiya olunmuş və sisteməsaslı planlaşdırma yanaşmalarına çağırırıq. Biz bu prosesin nəticələrinin birgə formalaşdırılması üçün yerli hökumətlərin, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının, ictimai hərəkatların və özəl sektor nümayəndələrinin səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi yolu ilə həyata keçirilməsini vacib hesab edirik.

13. Çoxsəviyyəli və iştirakçılığa əsaslanan idarəetməni gücləndirin!

Səmərəli mənzil sistemləri hökumətin bütün səviyyələri, eləcə də ictimai hərəkatlar, vətəndaş cəmiyyəti, peşəkarlar və inkişaf tərəfdaşları arasında güclü əməkdaşlıq, tərəfdaşlıq və koordinasiya tələb edir. Ortaölçülü şəhərlərdən meqapolislərə qədər yerli və regional hökumətlər çox vaxt lazımi səlahiyyət, maliyyə və institusional dəstək olmadan icra vəzifəsini yerinə yetirməyə məcbur olurlar. Biz üzv dövlətləri məsuliyyət bölgüsünü dəqiqləşdirən, institutlar, sektorlar və maraqlı tərəflər arasında koordinasiyanı yaxşılaşdıran, həmçinin mərkəzsizləşdirilmiş maliyyələşdirmə, iştirakçı planlaşdırma alətləri, gücləndirilmiş institusional və icra potensialı vasitəsilə yerli və regional hökumətlərin imkanlarını artıran struktur islahatlar həyata keçirməyə çağırırıq. Milli hökumətlər, yerli və regional hakimiyyət orqanları, icmalar, peşəkarlar, inkişaf tərəfdaşları və vətəndaş cəmiyyəti inklüziv mənzil təminatını, şəhər miqyasında qeyri-formal yaşayış məntəqələrinin yaxşılaşdırılmasını və yerliəsaslı şəhər transformasiyasını dəstəkləyən metropoliten və regional miqyaslı çoxsəviyyəli və çoxtərəfli idarəetmə mexanizmlərini gücləndirməlidirlər.

14. İcra, hesabatlılıq və öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə sadiq olun!

Mənzil sahəsində öhdəliklər kifayət qədərdir, lakin zəif əlaqələndirmə, məhdud potensial və qeyri-səmərəli sistemlər səbəbindən onların icrası hələ də gözlənilən səviyyədən aşağıdır. Biz aydın fəaliyyət istiqamətləri, ölçüləbilən hədəflər, güclü monitorinq və hesabatlılıq mexanizmləri ilə müşayiət olunan milli mənzil strategiyalarının həyata keçirilməsinə çağırırıq. Bununla yanaşı, icra potensialını gücləndirən təhsil, təlim və peşəkar inkişaf sistemlərinə davamlı investisiyanın artırılması vacibdir.

Biz vətəndaş cəmiyyətini, yerli və milli hökumətləri tərəfdaşlıqlar qurmağa, güclü milli məskunlaşma forumları və birgə komitələr yaratmağa təşviq edirik ki, bu da potensialın artırılmasına, əlaqələndirmənin gücləndirilməsinə, uğurlu təcrübələrin sənədləşdirilməsinə və tərəqqinin monitorinqinə xidmət etsin. Qlobal səviyyədə isə BMT-nin Məskunlaşma Proqramını Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasını izləmək və uğurlu mənzil təcrübələrinin genişləndirilməsi üçün əsas platforma kimi Ümumdünya Şəhərsalma Forumundan istifadə etməyə çağırırıq.

15. Bilik və məlumatlardan ictimai maraqlar naminə istifadə edin!

Mənzil sistemləri çox vaxt zəif torpaq qeydiyyatı, qeyri-kafi mənzil və bazar araşdırmaları, qeyri-dəqiq siyahıyaalma və detallaşdırılmamış demoqrafik məlumatlar, məhdud iqtisadi göstəricilər və köhnəlmiş informasiyalarla fəaliyyət göstərir ki, bu da sürətlə dəyişən ehtiyaclara, təbii fəlakətlərə və uzunmüddətli planlaşdırmaya adekvat cavab verməyi çətinləşdirir. Biz yerli və icmaəsaslı məlumatları elmi və akademik biliklərlə birləşdirən sübuta əsaslanan yanaşmaya güclü sadiqliyə çağırırıq. Biz akademik institutları, tədqiqat tərəfdaşlarını və praktik mütəxəssisləri bilik və potensial boşluqlarını aradan qaldırmağa, eyni zamanda, süni intellektin imkanlarını inteqrasiya etməyə çağırırıq ki, daha güclü analitik və empirik çərçivələr formalaşdırılsın. Biz beynəlxalq təşkilatları, hökumətləri və akademik icmanı xüsusilə Qlobal Cənubda tədqiqatları sürətləndirmək üçün daha çox resurs cəlb etməyə təşviq edirik. Buraya iştirakçılığa əsaslanan planlaşdırma prosesləri üçün peşəkarların, dövlət rəsmilərinin, vətəndaş cəmiyyətinin və ictimai hərəkatların potensialının artırılmasına yönəlmiş məqsədyönlü proqramların hazırlanması da daxildir.

Sonda biz səmimi qonaqpərvərliyə görə Azərbaycan Hökumətinə və xalqına minnətdarlığımızı bildiririk. “Bakı Fəaliyyətə Çağırış” sənədi mənzil böhranını onun köklərində həll etməyə yönəlmiş iddialı bir çağırışdır. Biz birlikdə bu çağırışları heç kəsi kənarda qoymadan həll etməliyik.

Qeyd: “Bakı Fəaliyyətə Çağırış” məsləhətləşmələrə və müzakirələrə əsaslanaraq WUF13-lə bağlı maraqlı tərəflərin tələbatlarını nəzərə alan yekun sənəddir. Bu sənəd hökumətlərarası razılaşdırılmış nəticə deyil, üzv dövlətlərin, yaxud Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Katibliyinin fikirlərini və ya rəsmi mövqelərini mütləq əks etdirmir.

 

2026, 22 may