Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma Proqramı (UN-Habitat) insan məskənləri və dayanıqlı şəhər inkişafı üzrə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının proqramıdır. 

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma Proqramı (UN-Habitat) 1977-ci ildə 1976-cı ildə Kanadanın Vankuver şəhərində keçirilmiş Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma üzrə birinci Konfransının (Habitat I) nəticəsi olaraq təsis edilmişdir. UN-Habitat-ın baş qərargahı Keniyada, Nayrobidə yerləşən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ofisində fəaliyyət göstərir. 

UN-Habitat Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən sosial və ekoloji baxımdan dayanıqlı şəhər və qəsəbələrin inkişafının təşviqi, habelə hamı üçün adekvat yaşayış yerinin təmin edilməsi məqsədilə səlahiyyətləndirilmişdir. Proqram Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Qrupunun üzvüdür. UN-Habitat-ın mandatı 1996-cı ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində keçirilmiş BMT-nin Məskunlaşma üzrə ikinci Konfransında (Habitat II) qəbul edilmiş Habitat Gündəliyindən irəli gəlir. Habitat Gündəliyinin iki əsas məqsədi hamı üçün adekvat yaşayış yerinin təmin edilməsi və urbanizasiya olunan dünyada dayanıqlı insan məskənlərinin inkişafıdır. 

 

Ümumi məlumat 

UN-Habitat-ın baş qərargahı Nayrobidə yerləşən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ofisində fəaliyyət göstərir. 

UN-Habitat-ın mandatı, həmçinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının bir sıra qətnamələrindən irəli gəlir. Baş Assambleyanın 3327 (XXIX) saylı qətnaməsi ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma və Yaşayış Məntəqələri Fondu təsis edilmişdir. 32/162 saylı qətnamə ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yaşayış Məntəqələri üzrə Mərkəzi (Habitat) yaradılmışdır. 56/206 saylı qətnamə ilə isə Yaşayış Məntəqələri üzrə Komissiya və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yaşayış Məntəqələri üzrə Mərkəzi (Habitat), o cümlədən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma və Yaşayış Məntəqələri Fondu UN-Habitat-a çevrilmişdir.         

UN-Habitat-ın mandatı, həmçinin BMT-nin Minillik Bəyannaməsində (Baş Assambleyanın 55/2 saylı qətnaməsi) əks olunmuş beynəlxalq səviyyədə razılaşdırılmış digər inkişaf məqsədlərindən irəli gəlir. Bu sənəddə, xüsusilə, 2020-ci ilədək ən azı 100 milyon gecəqondu sakininin həyat şəraitinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılması hədəfi müəyyən edilmişdir. Mandat, eyni zamanda, Dayanıqlı İnkişaf üzrə Ümumdünya Sammitinin İcra Planında nəzərdə tutulmuş su və sanitariya üzrə hədəfə əsaslanır; həmin hədəf 2015-ci ilədək təhlükəsiz içməli suya və əsas sanitariya xidmətlərinə davamlı çıxışı olmayan insanların nisbətinin yarıya endirilməsini nəzərdə tutur. 

Baş Assambleyanın 65/1 saylı qətnaməsi ilə Üzv Dövlətlər mövcud hədəflərdən kənara çıxaraq, gecəqondu məhəllələri olmayan şəhərlərin formalaşdırılması istiqamətində səyləri davam etdirmək, gecəqondu əhalisinin sayını azaltmaq və onların həyat şəraitini yaxşılaşdırmaq öhdəliyini götürmüşlər. 

 

Fəaliyyət və layihələr 

UN-Habitat-ın Barselonada Hospital de la Santa Creu i Sant Pau-da yerləşən ofisi   

UN-Habitat beş qitədə 70-dən çox ölkədə fəaliyyət göstərir və aşağıdakı yeddi əsas istiqamət üzrə iş aparır:
• Şəhər qanunvericiliyi, torpaq siyasəti və idarəetmə; 
• Şəhər planlaşdırılması və dizaynı;
• Şəhər iqtisadiyyatı;
• Şəhər üzrə əsas infrastruktur və kommunal xidmətlər
• Mənzil təminatı və gecəqonduların abadlaşdırılması; 
• Risklərin azaldılması və bərpa işləri;
• Şəhər tədqiqatları və idarəetmənin təkmilləşdirilməsi. 

UN-Habitat yerli tərəfdaşlarla da əməkdaşlıq edir. Məsələn, Myanmanın Yanqon şəhərində fəaliyyət göstərən Doh Eain təşkilatı şəhər mühitinin yenilənməsi və mədəni irsin qorunması sahəsində fəaliyyət göstərir.

 

İdarəetmə

Proqramın idarəetmə strukturu üç qərarverici orqandan ibarətdir: UN-Habitat Assambleyası, İcra Şurası və Daimi Nümayəndələr Komitəsi. Əvvəllər Proqramın qərarverici orqanı Rəhbərlik Şurası olmuşdur, lakin BMT Baş Assambleyasının qəbul etdiyi qətnamədən sonra bu qurum ləğv edilmişdir.   

Assambleya Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 193 Üzv Dövlətindən ibarət universal orqandır və hər dörd ildən bir UN-Habitat-ın Nayrobidə yerləşən Baş Qərargahında toplanır. Birinci Assambleya 2019-cu ilin may ayında keçirilmişdir. Birinci Assambleyaya sədrlik Meksika tərəfindən həyata keçirilmişdir. Meksikanın sədrliyi Meksikanın çoxtərəfli məsələlər və insan hüquqları üzrə dövlət katibinin müavini Marta Delqado Peralta tərəfindən təmsil olunmuşdur.

Proqramın ikinci qərarverici orqanı UN-Habitat Assambleyası tərəfindən seçilən və bütün regional qrupların nümayəndələrinin təmsil olunduğu 36 Üzv Dövlətdən ibarət İcra Şurasıdır. Şura ildə üç dəfə toplanır. UN-Habitat-ın Daimi Nümayəndələr Komitəsi (CPR) isə Nayrobidə yerləşən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ofisində akkreditə olunmuş bütün Daimi Nümayəndələrdən ibarətdir.

UN-Habitat Katibliyinə BMT Baş katibi tərəfindən namizədliyi irəli sürülən və BMT Baş Assambleyası tərəfindən təsdiq edilən İcraçı direktor rəhbərlik edir. Hazırkı İcraçı direktor 2024-cü ilin iyun ayında təyin edilmiş Braziliyadan Anaklaudia Rossbaxdır (Anacláudia Rossbach). İcraçı direktorun müavini 2022-ci ilin dekabr ayında təyin edilmiş Slovakiyadan Mixal Mlinardır (Michal Mlynár). 

 

İcraçı direktorların siyahısı

1. Arcot Ramachandran, Hindistan, 1978–1992
2. Elizabeth Dowdeswell, Kanada, 1993–1994
3. Wally N’Dow, Qambiya, 1994–1997
4. Darshan Johal, Kanada, 1997–1998
5. Klaus Töpfer, Almaniya, 1998–2000
6. Anna Tibaijuka, Tanzaniya, 2000–2010
7. Joan Clos, İspaniya, 2010–2018
8. Maimunah Mohd Sharif, Malayziya, 2018–2024
9. Anaklaudia Rossbax, Braziliya, 2024

2002-ci ilə qədər proqram rəhbərinin vəzifə adı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma üzrə Mərkəzinin direktoru olmuşdur. 

 

Dünya Şəhərsalma Forumu (WUF)

 

Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF) şəhərsalma məsələləri üzrə dünyanın ən nüfuzlu beynəlxalq konfransıdır. Forum 2001-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən müasir dünyanın ən aktual problemlərindən biri olan sürətli urbanizasiya və onun icmalara, şəhərlərə, iqtisadiyyata, iqlim dəyişikliyinə və dövlət siyasətinə təsirinin araşdırılması məqsədilə təsis edilmişdir.

Ümumdünya Şəhərsalma Forumu 2001-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən müasir dünyanın ən aktual problemlərindən biri olan sürətli urbanizasiya və onun əhaliyə, şəhərlərə, iqtisadiyyata və iqlim dəyişikliyinə təsirinin araşdırılması məqsədilə təsis edilmişdir. Son iyirmi il ərzində Ümumdünya Şəhərsalma Forumu dayanıqlı urbanizasiya sahəsində ən nüfuzlu qlobal konfransa çevrilmişdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma Proqramı (UN-Habitat) tərəfindən təşkil edilən Forum normativ səlahiyyətə malik olmayan unikal platforma olmaqla yanaşı, şəhər məsələləri üzrə ən inklüziv beynəlxalq toplantılardan biridir. Birinci Ümumdünya  Şəhərsalma Forumu 2002-ci ildə Keniyanın Nayrobi şəhərində keçirilmiş və həmin vaxtdan etibarən dünyanın müxtəlif ölkələrində təşkil olunmuşdur. Forum iki ildən bir dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilir. 

 

Ümumdünya  Şəhərsalma Forumu Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Məskunlaşma Proqramı tərəfindən təşkil edilir. 

Birinci Ümumdünya  Şəhərsalma Forumu 2002-ci ildə Keniyanın Nayrobi şəhərində keçirilmiş və həmin vaxtdan etibarən dünyanın müxtəlif ölkələrində təşkil olunur. 

 

Forumun əsas məqsədləri aşağıdakılardır: 

• Dayanıqlı urbanizasiya barədə maraqlı tərəflər və ictimaiyyət nümayəndələri, o cümlədən geniş ictimaiyyət arasında məlumatlılığın artırılması;

• İnklüziv və açıq müzakirələr, əldə edilmiş təcrübələrin paylaşılması, eləcə də qabaqcıl təcrübə və effektiv siyasətlərin mübadiləsi yolu ilə dayanıqlı şəhər inkişafı sahəsində kollektiv biliklərin artırılması;

• Dayanıqlı urbanizasiyanın təşviqi və həyata keçirilməsi məqsədilə müxtəlif maraqlı tərəflər arasında əlaqələndirmə və əməkdaşlığın gücləndirilməsi.

 

Forumlar

• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu I (WUF1), Nayrobi, Keniya, 2002-ci il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu II (WUF2), Barselona, İspaniya, 13-17 sentyabr 2004-cü il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu III (WUF3), Vankuver, Kanada, 19-23 iyun 2006-cı il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu IV (WUF4), Nankinq, Çin, 2008-ci il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu V (WUF5), Rio de Janeyro, Braziliya, 22-26 mart 2010-cu il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu VI (WUF6), Neapol, İtaliya, 1-7 sentyabr 2012-ci il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu VII (WUF7), Medellin, Kolumbiya, aprel 2014-cü il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu IX (WUF9), Kuala Lumpur, Malayziya, Fevral 2018-ci il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu X (WUF10), Abu Dabi, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, 2020-ci il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu XI (WUF11), Katowice, Polşa, 2022-ci il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu XII (WUF12), Qahirə, Misir, 2024-cü il
• Ümumdünya Şəhərsalma Forumu XIII (WUF13), Bakı, Azərbaycan, 2026-cı il

 

Qeyd:

Səkkizinci Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF8) keçirilməmişdir, çünki onun əvəzinə 2016-cı ildə Ekvadorun Kito şəhərində keçirilən BMT-nin Mənzil və Dayanıqlı Şəhərsalma üzrə Konfransı (Habitat III) təşkil olunmuşdur. Qlobal urbanizasiya məsələlərinə həsr edilmiş bu xüsusi və yüksək səviyyəli BMT konfransı müntəzəm WUF cədvəlinin əvəzinə keçirilmişdir. BMT-nin İnsan Məskənləri üzrə Proqramı (UN-Habitat) tərəfindən təşkil edilən bu mühüm tədbir sürətli urbanizasiyanın çağırışlarını müzakirə etməyi və yeni qlobal şəhər gündəliyini müəyyənləşdirməyi hədəfləmiş, bununla da WUF8-in yerini tutan əsas toplantı olmuşdur.

 

Çoxsəviyyəli Şəhərsalma Forumları (MLUF)

 

Çoxsəviyyəli Şəhərsalma Forumları (Multilevel Urban Forums – MLUF) Yeni Şəhər Gündəliyi (New Urban Agenda ) və Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə (New Urban Agenda) uyğun olaraq dayanıqlı şəhər inkişafı üzrə ümumi baxışın formalaşdırılması məqsədilə müxtəlif maraqlı tərəfləri bir araya gətirən inklüziv, çoxsəviyyəli platformalardır.

Şəhərsalma forumları dayanıqlı şəhər inkişafı proseslərinə yönəlmiş siyasətin formalaşdırılması, icrası, monitorinqi və qiymətləndirilməsini dəstəkləmək məqsədilə təşkil olunur. Bu platformalar dialoqu asanlaşdırmaqla yanaşı, maraqlı tərəflərin şəhər siyasəti məsələləri üzrə müzakirələrdə fəal iştirak etməsinə və səslərinin eşidilməsinə şərait yaradır.